Episode 1
सकाळचे अकरा वाजले होते, पण कॉलेजच्या गेटवर मात्र रणरणत्या उन्हापेक्षा जास्त तापलेलं वातावरण होतं. प्रशासनाने अचानक वाढवलेल्या फीच्या विरोधात डिग्री कॉलेजच्या मुलांनी संप पुकारला होता. "प्रशासन मुर्दाबाद...", "आमच्या मागण्या मान्य करा..." अशा घोषणांनी परिसर दणाणून गेला होता.
मॅडम आपल्या कारने कॉलेजच्या गेटवर पोहोचल्या. त्या ज्युनियर कॉलेजच्या शिक्षिका होत्या. त्यांचा आणि डिग्री कॉलेजच्या राजकारणाचा तसा काहीच संबंध नव्हता. त्यांच्यासाठी शिस्त आणि अभ्यास हेच सर्वस्व होतं. गेटवरची गर्दी पाहून त्यांनी अस्वस्थ होऊन हॉर्न वाजवला. पण त्या मानवी भिंतीने त्यांना रस्ता दिला नाही.
अखेर वैतागून मॅडम गाडीतून खाली उतरल्या. कडक इस्त्रीची सुती साडी, डोळ्यांवर चष्मा आणि चेहऱ्यावर एक नैसर्गिक जरब... त्या गर्दीला चिरत पुढे गेल्या.
"बाजूला व्हा! काय चाललंय हे?" त्यांचा कडक आवाज गोंगाटातही स्पष्ट ऐकू आला.
काही मुलं बाजूला झाली, पण एक तरुण मात्र जागचा हलला नाही.
तो होता विक्रम.
पदवीच्या दुसऱ्या वर्षाचा (S.Y.) विद्यार्थी. उन्हाने आणि ओरडण्याने त्याचा चेहरा लाल झाला होता. कपाळावरचा घाम निथळून गालावरून खाली येत होता. अंगातल्या पांढऱ्या शर्टच्या बाह्या त्याने कोपरापर्यंत दुमडल्या होत्या आणि गळ्याची दोन बटणे उघडी होती. त्याच्या देहबोलीत एक बेदरकारपणा आणि डोळ्यांत अन्यायाविरुद्धची आग होती.
मॅडमने त्याच्याकडे पाहिलं. "रस्ता दे, मला लेक्चरला उशीर होतोय."
विक्रमने त्यांच्याकडे शांत, पण भेदक नजरेने पाहिलं. तो त्यांच्या वाटेत एखाद्या खांबासारखा उभा राहिला.
"गेट बंद आहे मॅडम. आज कोणीही आत जाणार नाही आणि कोणीही बाहेर येणार नाही," त्याचा आवाज खडा आणि भारदस्त होता.
"मी ज्युनियर कॉलेजची शिक्षिका आहे. तुमच्या डिग्री कॉलेजच्या संपाशी माझा काही संबंध नाही," मॅडमने संतापाने सांगितलं. "तुमचं राजकारण तुमच्यापाशी ठेवा आणि मला आत जाऊ द्या."
विक्रमने एक पाऊल पुढे टाकलं. आता तो मॅडमच्या अगदी जवळ उभा होता. त्याच्या उंचीमुळे त्याची सावली मॅडमवर पडत होती.
"मॅडम, अन्याय हा अन्याय असतो. मग तो डिग्रीचा असो किंवा ज्युनियरचा. आणि तुम्ही म्हणताय तुमचा संबंध नाही?" विक्रमने उपहासाने हसून म्हटलं. "तुम्ही याच सिस्टीमचा भाग आहात. जोपर्यंत आम्हाला न्याय मिळत नाही, तोपर्यंत हे गेट उघडणार नाही. मग समोर प्रिन्सिपॉल असो किंवा... तुमच्यासारखी 'मॅडम'."
त्याच्या आवाजातला तो 'मॅडम' शब्द आणि बोलतानाची त्याची देहबोली... यात आदर कमी आणि आव्हान जास्त होतं.
"तू मला नियम शिकवणार का आता?" मॅडमचा पारा चढला. "नाव काय तुझं? मी आताच्या आता तुझ्या पालकांना फोन लावते."
हे ऐकताच विक्रम जोरात हसला. त्याचं ते हसू, त्या तणावाच्या वातावरणात विचित्र वाटलं.
"विक्रम... विक्रम देसाई," त्याने मॅडमच्या डोळ्यांत रोखून पाहत, एक एक शब्द चावून सांगितलं. "आणि पालकांना फोन लावून काही उपयोग नाही मॅडम. कारण मी स्वतःचे निर्णय स्वतः घेतो. हे माझं कॉलेज आहे आणि ही माझी लढाई आहे."
मॅडमना त्याचा हा उद्दामपणा सहन झाला नाही. त्या रागाने पुढे झाल्या आणि त्यांनी त्याला बाजूला सारण्यासाठी आपला हात पुढे केला.
"बाजूला हो म्हणतेय ना..."
त्यांचा हात विक्रमच्या छातीला स्पर्श करणार, इतक्यात विक्रमने चपळाईने त्यांचा हात हवेतच अडवला नाही, पण तो असा काही अंगाने आडवा आला की मॅडमना थांबावंच लागलं. त्यांचा धक्का त्याच्या मजबूत खांद्याला लागला.
त्या स्पर्शाने मॅडम क्षणभर थबकल्या. तो खांदा एखाद्या दगडासारखा कठीण होता.
त्यांनी वर पाहिलं. विक्रम त्यांच्याकडेच पाहत होता. त्या क्षणी, त्या गर्दीत, त्या गोंगाटात... त्या दोघांची नजर एकमेकांत अडकली.
त्या नजरेत फक्त विद्यार्थी आणि शिक्षक नव्हते.
मॅडमना तिथे एक बंडखोर पुरुष दिसला, ज्याला कोणाचीही भीती नव्हती.
आणि विक्रमला? विक्रमला त्या रागावलेल्या चेहऱ्यात, उन्हाने आरक्त झालेल्या गालांमध्ये आणि थरथरणाऱ्या ओठांमध्ये एक अद्भुत सौंदर्य दिसलं. रागात ती 'मॅडम' किती आकर्षक दिसत होती, हे त्याला त्या क्षणी जाणवलं.
"हात नका लावू मॅडम," विक्रमचा आवाज आता थोडा खाली आला होता, पण त्यातली जरब कायम होती. "नाहीतर आंदोलन वेगळं वळण घेईल."
त्या वाक्यात एक गर्भित इशारा होता. मॅडमने आपला हात मागे घेतला. त्या अपमानाने लाल झाल्या होत्या.
"याची शिक्षा तुला मिळेल विक्रम. लक्षात ठेव," त्या रागाने फणकारत मागे फिरल्या आणि आपल्या गाडीकडे गेल्या.
गाडी रिव्हर्स घेताना त्यांनी आरशातून पाहिलं. विक्रम अजूनही तिथेच उभा होता. त्याने आपली कॉलर उडवली आणि पुन्हा घोषणा द्यायला सुरुवात केली.
ती एक छोटीशी ठिणगी होती. एका साध्या वादातून सुरू झालेलं हे प्रकरण... पण त्या दिवशी मॅडमना माहित नव्हतं की हा 'विक्रम' नावाचा मुलगा त्यांच्या शिस्तप्रिय आयुष्यातलं सर्वात मोठं वादळ ठरणार आहे.
त्या दिवशी कॉलेजच्या गेटवर झालेला तो अपमान मॅडमच्या मनाला चांगलाच लागला होता. त्या ज्युनियर कॉलेजच्या एक शिस्तप्रिय आणि कडक शिक्षिका म्हणून ओळखल्या जायच्या. आजवर कोणत्याही विद्यार्थ्याने त्यांच्यासमोर वर मान करून बघायची हिंमत केली नव्हती, पण त्या विक्रमने... त्याने केवळ त्यांचा रस्ताच अडवला नव्हता, तर त्यांच्या अस्तित्वालाच एक प्रकारे आव्हान दिलं होतं.
त्या रागाने तडक प्रिन्सिपॉलच्या केबिनमध्ये गेल्या.
"सर, हे खपवून घेतलं जाणार नाही. त्या मुलाने, विक्रम देसाईने, आज हद्द पार केली. मला विद्यार्थ्यांसमोर धमकी दिली. त्याच्यावर कडक कारवाई झालीच पाहिजे," मॅडम टेबलावर फाईल आपटत म्हणाल्या.
प्रिन्सिपॉल पाटील थोडे साशंक होते. विक्रम विद्यार्थी नेता होता आणि कॉलेजच्या निवडणुका जवळ आल्या होत्या. त्याला हात लावणं म्हणजे वारूळाला दगड मारण्यासारखं होतं. पण मॅडमचा रुद्रावतार पाहून त्यांनी शिपायाला पाठवून विक्रमला बोलावून घेतलं.
पाच मिनिटांत केबिनचा दरवाजा उघडला.
"मे आय कम इन सर?" एक खडा आवाज आला.
विक्रम आत आला. त्याच्या देहबोलीत भीतीचा लवलेशही नव्हता. त्याने शर्टाची बटणे आता लावली होती, पण बाह्या अजूनही दुमडलेल्याच होत्या. चेहऱ्यावर एक संयमी, पण आत्मविश्वासपूर्ण भाव होता.
"ये विक्रम," प्रिन्सिपॉल म्हणाले. "हे काय ऐकतोय मी? तू विजया मॅडमला अडवलंस? त्यांच्याशी उद्धटपणे वागलास?"
विक्रमने हळूच मॅडमकडे पाहिलं. त्या खुर्चीत ताठ बसल्या होत्या, नजर दुसरीकडे होती.
"सर, मी उद्धटपणे वागलो नाही. मी फक्त आंदोलन करत होतो," विक्रमने शांतपणे उत्तर दिलं. "आणि नियमानुसार गेट बंद होतं. मॅडम जबरदस्ती गाडी आत घालत होत्या. चुकून धक्का लागला असेल, पण माझा हेतू त्यांना दुखवण्याचा नव्हता."
"चुकून धक्का?" मॅडमने ताडकन मान फिरवली आणि त्याच्याकडे पाहिलं. "तू माझा हात पकडण्याचा प्रयत्न केलास. तू मला धमकी दिलीस."
"मॅडम, हात पकडला असता तर 'प्रयत्न' म्हणता आलं नसतं," विक्रमने अतिशय हळू आवाजात, पण अर्थपूर्ण रीतीने उत्तर दिलं. "मी फक्त अडवलं होतं. आणि धमकी? नाही... मी फक्त विनंती केली होती."
त्याच्या बोलण्यातला तो दुहेरी अर्थ फक्त मॅडमना समजत होता. तो प्रिन्सिपॉलसमोर अत्यंत सभ्य असल्याचं नाटक करत होता, पण त्याच्या डोळ्यांत मॅडमसाठी अजूनही तेच आव्हान होतं.
"बस्स झालं," प्रिन्सिपॉलनी हस्तक्षेप केला. "विक्रम, मॅडम सिनियर आहेत. तू त्यांची माफी माग. आत्ताच्या आत्ता."
केबिनमध्ये शांतता पसरली. विक्रमने मॅडमच्या डोळ्यांत पाहिलं. त्या नजरेत माफी नव्हती, तर एक वेगळाच खेळ होता. तो त्यांच्या खुर्चीच्या थोडा जवळ गेला.
"सॉरी मॅडम," तो म्हणाला.
त्याचा आवाज खोल होता. "तुम्हाला त्रास झाला, त्याबद्दल दिलगीर आहे. पण... मी माझ्या तत्त्वांशी तडजोड करू शकत नाही. पुढच्या वेळी गेटवर असताना थोडी काळजी घ्या... गर्दी बेभान असते."
तो 'सॉरी' म्हणाला होता, पण त्यात विजयाचा आनंद नव्हता, तर इशारा होता.
"ठीक आहे, जा आता," प्रिन्सिपॉलनी सुटकेचा निश्वास टाकला.
विक्रम वळला आणि तोऱ्यात केबिनबाहेर पडला. जाताना त्याने केबिनचा दरवाजा लावताना, काचेतून पुन्हा एकदा मॅडमकडे पाहिलं आणि हलकंसं स्मित केलं.
मॅडमचा संताप अनावर झाला होता. त्या प्रिन्सिपॉलवर चिडल्या. "तुम्ही त्याला फक्त माफी मागून सोडलंत?"
"मॅडम, सध्या वातावरण तंग आहे. समजून घ्या," प्रिन्सिपॉलनी हात जोडले.
मॅडम वैतागून केबिनबाहेर पडल्या. त्यांना आता घरी जायचं होतं. डोकं भयंकर दुखत होतं.
त्या पार्किंगमध्ये आल्या. दुपार टळली होती, त्यामुळे गर्दी कमी झाली होती. त्या आपल्या गाडीचा दरवाजा उघडणार, इतक्यात त्यांना त्यांच्या गाडीच्या बोनेटवर कोणीतरी बसलेलं दिसलं.
तो विक्रम होता.
हातात एक पाण्याची बाटली घेऊन तो निवांतपणे त्यांच्या गाडीच्या बोनेटवर बसला होता.
"तू परत इथे?" मॅडमने रागाने विचारलं. "माझ्या गाडीवरून खाली उतर."
विक्रम खाली उतरला. त्याने पाण्याची बाटली त्यांच्या दिशेने धरली.
"पाणी?" त्याने विचारलं. "चेहरा खूप लाल झालाय तुमचा. बीपी वाढेल उगीच."
"तुला माझी काळजी करायची गरज नाही. तू तुझ्या अभ्यासाकडे लक्ष दे," मॅडमने कारचा दरवाजा उघडला.
विक्रमने दरवाजा पकडला आणि त्यांना आत बसू दिलं नाही. आता ते दोघे पुन्हा एकदा समोरासमोर होते. पार्किंगमध्ये कोणीच नव्हतं.
"अभ्यासाकडेच लक्ष होतं मॅडम," विक्रम त्यांच्या जवळ झुकला. आता त्यांच्यात फक्त फुटाभराचं अंतर होतं. "पण आज सकाळी तुम्ही जेव्हा रागात गाडीतून उतरलात ना... तेव्हा सिलॅबस बाहेरचा विषय जास्त इंटरेस्टिंग वाटायला लागला."
मॅडमना धक्का बसला. हा मुलगा त्यांच्याशी फ्लर्ट करतोय?
"तुला भान आहे का तू काय बोलतोयस? मी तुझी शिक्षिका आहे."
"तुम्ही ज्युनियर कॉलेजला शिकवता, मी डिग्रीला आहे. तुम्ही मला शिकवत नाही," विक्रमने लॉजिक लावलं. "आणि तसंही... शिक्षिका असलात म्हणून काय झालं? सौंदर्याला हुद्दा नसतो मॅडम."
मॅडमच्या हृदयाची धडधड वाढली. हे चुकीचं होतं, पण त्याचं ते बोलणं, त्याचा तो जवळ असलेला श्वास... हे सगळं त्यांना गोंधळवून टाकत होतं.
"माझ्या वाटेला जाऊ नकोस विक्रम. मी तुझं करिअर संपवू शकते," त्या म्हणाल्या, पण आवाजातला ठामपणा कमी झाला होता.
विक्रम हसला. त्याने गाडीचा दरवाजा उघडून दिला.
"करिअरचं बघू नंतर... पण सध्या तरी तुम्ही माझ्या डोक्यातून जात नाही आहात," तो बाजूला झाला. "जा... जपून चालवा. आणि हो... रागात खरोखरच छान दिसता तुम्ही."
मॅडम घाईघाईने गाडीत बसल्या. त्यांनी काचा वर केल्या आणि गाडी वेगाने बाहेर काढली.
त्यांनी आरशात पाहिलं नाही, पण त्यांना माहित होतं की विक्रम तिथेच उभा राहून त्यांच्या जाणाऱ्या गाडीकडे पाहत असेल.
त्यांचे हात स्टीअरिंगवर थरथरत होते. हा राग होता की भीती? की अजून काहीतरी?
त्यांना मान्य करायचं नव्हतं, पण आज कित्येक वर्षांनी, त्यांचं मन 'काहीतरी' वेगळं अनुभवत होतं. एक असं वादळ, जे आता त्यांच्या घराच्या उंबरठ्यापर्यंत येणार होतं.
कॉलेजचे वार्षिक स्नेहसंमेलन (Annual Gathering) रंगात आले होते. स्टेजवरच्या रंगीबेरंगी दिव्यांचा झगमगाट, साऊंड सिस्टीमचा दणदणाट आणि विद्यार्थ्यांचा जल्लोष शिगेला पोहोचला होता. या सगळ्या कोलाहलात विजया मॅडम मात्र शिस्तपालन समितीच्या प्रमुख म्हणून गंभीर चेहऱ्याने वावरत होत्या.
आज त्या नेहमीच्या साध्या सुती साडीत नव्हत्या. त्यांनी एक गडद जांभळ्या रंगाची, भरजरी पैठणी नेसली होती. केसांचा अंबाडा घालून त्यावर मोगऱ्याचा ताजा गजरा माळला होता. कपाळावरची मोठी चंद्रकोर आणि कानातले सोन्याचे डूल... त्या गर्दीतही त्यांचं 'राजसी' रूप उठून दिसत होतं. त्यांचं हे रूप पाहून अनेकांच्या नजरा वळत होत्या, पण त्या नजरांना परतवून लावण्याची ताकद त्यांच्या त्या कडक देहबोलीत होती.
फक्त एका नजरेला सोडून.
विक्रम.
तो बॅकस्टेजच्या (Backstage) जवळच्या खांबाला टेकून उभा होता. त्याने काळा पठाणी कुर्ता घातला होता आणि बाह्या दुमडल्या होत्या. त्याचे मित्र जल्लोष करत होते, पण विक्रमची नजर मात्र शिकारी ससाण्यासारखी मॅडमवर खिळली होती. तो फक्त पाहत नव्हता, तर नजरेने त्यांचा पाठलाग करत होता. त्याच्या देहबोलीत एक आक्रमक धैर्य होतं.
रात्रीचे साडेनऊ वाजले होते. गोंगाट वाढल्याने मॅडमना कोणाचा तरी फोन आल्यावर त्या स्टेजच्या मागच्या बाजूला, जिथे अंधार होता आणि गर्दी नव्हती, तिथे गेल्या.
"हॅलो... आवाज येत नाहीये, जरा मोठ्याने बोला," त्या एका हाताने दुसरा कान बंद करत फोनवर बोलत होत्या.
फोन ठेवून त्या वळल्या आणि...
त्यांच्या समोर, रस्ता अडवून विक्रम उभा होता.
मॅडम दचकल्या. त्या बाजूने जायला निघाल्या, पण विक्रमने ताडकन आपला उजवा हात भिंतीवर ठेवून त्यांचा रस्ता बंद केला.
"काय चाललंय हे विक्रम? रस्ता सोड माझा," मॅडमने करड्या आवाजात सांगितलं.
विक्रमने रस्ता सोडला नाही. उलट, तो एक पाऊल पुढे आला. आता तो त्यांच्या इतक्या जवळ होता की त्याची सावली मॅडमवर पडली होती.
"तुम्ही आज खूप वेगळ्या दिसताय मॅडम," विक्रमचा आवाज खोल आणि आदेशासारखा होता. त्यात कौतुक होतं, पण ते विनंतीच्या सुरात नव्हतं, तर घोषणेसारखं होतं. "स्टेजवरच्या दिव्यांपेक्षा तुमची चमक जास्त डोळ्यात भरतेय."
"तू शुद्धीवर आहेस का? कोणाशी बोलतोयस भान आहे तुला?" मॅडमने मागे सरकण्याचा प्रयत्न केला, पण मागे भिंत होती. त्या विक्रम आणि भिंतीच्या मध्ये अडकल्या होत्या.
"भान आहे म्हणूनच सांगतोय," विक्रमने आपला दुसरा हातही भिंतीवर ठेवला. आता मॅडम त्याच्या दोन्ही हातांच्या पिंजऱ्यात कैद झाल्या होत्या. "मॅडम, तुम्ही वर्गात शिक्षिका असता, पण आज... आज तुम्ही फक्त एक सुंदर स्त्री आहात. आणि एका स्त्रीचं सौंदर्य बघण्याचा अधिकार पुरुषाला असतो."
त्याची ही आक्रमक देहबोली पाहून मॅडमच्या काळजात धस्स झालं. आजवर कोणीही त्यांच्याशी असं वागलं नव्हतं.
"तू सीमा ओलांडतोयस विक्रम. हात बाजूला घे," त्या म्हणाल्या, पण त्यांच्या आवाजातला ठामपणा कमी झाला होता.
"सीमा तुम्ही आखल्यात मॅडम, मी नाही," विक्रमने त्यांच्या डोळ्यांत थेट पाहिलं. त्याची नजर त्यांच्या चेहऱ्यावरून सरकत, त्यांच्या गळ्यातल्या सोन्याच्या साखळीवर आणि नंतर ब्लाउजच्या काठावर स्थिरावली. ती नजर भेदक होती. "आणि मला सीमा ओलांडायला आवडतं."
तो त्यांच्या चेहऱ्याच्या अगदी जवळ झुकला.
"माझ्याकडे बघा मॅडम," त्याने हुकूम दिला. "नजर का चोरताय? भीती वाटतेय? की स्वतःच्याच मनाची भीती वाटतेय?"
मॅडमना श्वास घेणं जड झालं होतं. त्याचं ते पौरुषी व्यक्तिमत्त्व, अंगाचा तो उग्र गंध आणि डोळ्यांतली ती आग... हे सगळं त्यांना गोंधळवून टाकत होतं.
"जाऊ दे मला... प्लीज," त्या विव्हळल्यासारख्या म्हणाल्या.
विक्रमने त्यांच्या केसांकडे पाहिलं.
"जाऊ देईन... पण एक गोष्ट लक्षात ठेवा," त्याने आपला चेहरा त्यांच्या कानाजवळ नेला. "तुम्ही कितीही कडकपणाचं नाटक केलं, तरी तुमच्या डोळ्यांत मला दिसलंय की तुम्हालाही हे आवडतंय. तुमचा हा मोगरा..." त्याने त्यांच्या केसांतल्या गजऱ्याच्या अगदी जवळ जाऊन दीर्घ श्वास घेतला. "हा मोगरा सांगतोय की आतली 'विजया' बाहेर यायला तडफडतेय."
त्याच्या श्वासाचा गरम स्पर्श मानेवर होताच मॅडमना शहारा आला.
विक्रमने एकदम आपले हात मागे घेतले आणि तो सरळ उभा राहिला. पिंजरा उघडला गेला.
"जाऊ शकता तुम्ही," त्याने बाजूला होत रस्ता दिला. "पण तुम्ही जिथे जाल, तिथे माझी नजर तुमच्यावर असेल."
मॅडम तिथून अक्षरशः पळाल्यासारख्या निघाल्या. त्या हॉलमध्ये आल्या, खुर्चीत बसल्या, पण त्यांचे पाय थरथरत होते.
त्यांनी स्टेजकडे पाहण्याचा प्रयत्न केला, पण त्यांना अंधारात चमकणारे विक्रमचे ते डोळेच दिसत होते.
त्याने त्यांना स्पर्श केला नव्हता, पण त्याच्या त्या आक्रमक वागण्याने आणि शब्दांनी त्याने त्यांच्या अस्तित्वालाच स्पर्श केला होता. त्या रात्री घरी गेल्यावर पैठणी उतरवताना, त्यांना सतत विक्रमच्या त्या 'कैदेचा' भास होत होता.
सकाळचे अकरा वाजले होते, पण कॉलेजच्या गेटवर मात्र रणरणत्या उन्हापेक्षा जास्त तापलेलं वातावरण होतं. प्रशासनाने अचानक वाढवलेल्या फीच्या विरोधात डिग्री कॉलेजच्या मुलांनी संप पुकारला होता. "प्रशासन मुर्दाबाद...", "आमच्या मागण्या मान्य करा..." अशा घोषणांनी परिसर दणाणून गेला होता.
मॅडम आपल्या कारने कॉलेजच्या गेटवर पोहोचल्या. त्या ज्युनियर कॉलेजच्या शिक्षिका होत्या. त्यांचा आणि डिग्री कॉलेजच्या राजकारणाचा तसा काहीच संबंध नव्हता. त्यांच्यासाठी शिस्त आणि अभ्यास हेच सर्वस्व होतं. गेटवरची गर्दी पाहून त्यांनी अस्वस्थ होऊन हॉर्न वाजवला. पण त्या मानवी भिंतीने त्यांना रस्ता दिला नाही.
अखेर वैतागून मॅडम गाडीतून खाली उतरल्या. कडक इस्त्रीची सुती साडी, डोळ्यांवर चष्मा आणि चेहऱ्यावर एक नैसर्गिक जरब... त्या गर्दीला चिरत पुढे गेल्या.
"बाजूला व्हा! काय चाललंय हे?" त्यांचा कडक आवाज गोंगाटातही स्पष्ट ऐकू आला.
काही मुलं बाजूला झाली, पण एक तरुण मात्र जागचा हलला नाही.
तो होता विक्रम.
पदवीच्या दुसऱ्या वर्षाचा (S.Y.) विद्यार्थी. उन्हाने आणि ओरडण्याने त्याचा चेहरा लाल झाला होता. कपाळावरचा घाम निथळून गालावरून खाली येत होता. अंगातल्या पांढऱ्या शर्टच्या बाह्या त्याने कोपरापर्यंत दुमडल्या होत्या आणि गळ्याची दोन बटणे उघडी होती. त्याच्या देहबोलीत एक बेदरकारपणा आणि डोळ्यांत अन्यायाविरुद्धची आग होती.
मॅडमने त्याच्याकडे पाहिलं. "रस्ता दे, मला लेक्चरला उशीर होतोय."
विक्रमने त्यांच्याकडे शांत, पण भेदक नजरेने पाहिलं. तो त्यांच्या वाटेत एखाद्या खांबासारखा उभा राहिला.
"गेट बंद आहे मॅडम. आज कोणीही आत जाणार नाही आणि कोणीही बाहेर येणार नाही," त्याचा आवाज खडा आणि भारदस्त होता.
"मी ज्युनियर कॉलेजची शिक्षिका आहे. तुमच्या डिग्री कॉलेजच्या संपाशी माझा काही संबंध नाही," मॅडमने संतापाने सांगितलं. "तुमचं राजकारण तुमच्यापाशी ठेवा आणि मला आत जाऊ द्या."
विक्रमने एक पाऊल पुढे टाकलं. आता तो मॅडमच्या अगदी जवळ उभा होता. त्याच्या उंचीमुळे त्याची सावली मॅडमवर पडत होती.
"मॅडम, अन्याय हा अन्याय असतो. मग तो डिग्रीचा असो किंवा ज्युनियरचा. आणि तुम्ही म्हणताय तुमचा संबंध नाही?" विक्रमने उपहासाने हसून म्हटलं. "तुम्ही याच सिस्टीमचा भाग आहात. जोपर्यंत आम्हाला न्याय मिळत नाही, तोपर्यंत हे गेट उघडणार नाही. मग समोर प्रिन्सिपॉल असो किंवा... तुमच्यासारखी 'मॅडम'."
त्याच्या आवाजातला तो 'मॅडम' शब्द आणि बोलतानाची त्याची देहबोली... यात आदर कमी आणि आव्हान जास्त होतं.
"तू मला नियम शिकवणार का आता?" मॅडमचा पारा चढला. "नाव काय तुझं? मी आताच्या आता तुझ्या पालकांना फोन लावते."
हे ऐकताच विक्रम जोरात हसला. त्याचं ते हसू, त्या तणावाच्या वातावरणात विचित्र वाटलं.
"विक्रम... विक्रम देसाई," त्याने मॅडमच्या डोळ्यांत रोखून पाहत, एक एक शब्द चावून सांगितलं. "आणि पालकांना फोन लावून काही उपयोग नाही मॅडम. कारण मी स्वतःचे निर्णय स्वतः घेतो. हे माझं कॉलेज आहे आणि ही माझी लढाई आहे."
मॅडमना त्याचा हा उद्दामपणा सहन झाला नाही. त्या रागाने पुढे झाल्या आणि त्यांनी त्याला बाजूला सारण्यासाठी आपला हात पुढे केला.
"बाजूला हो म्हणतेय ना..."
त्यांचा हात विक्रमच्या छातीला स्पर्श करणार, इतक्यात विक्रमने चपळाईने त्यांचा हात हवेतच अडवला नाही, पण तो असा काही अंगाने आडवा आला की मॅडमना थांबावंच लागलं. त्यांचा धक्का त्याच्या मजबूत खांद्याला लागला.
त्या स्पर्शाने मॅडम क्षणभर थबकल्या. तो खांदा एखाद्या दगडासारखा कठीण होता.
त्यांनी वर पाहिलं. विक्रम त्यांच्याकडेच पाहत होता. त्या क्षणी, त्या गर्दीत, त्या गोंगाटात... त्या दोघांची नजर एकमेकांत अडकली.
त्या नजरेत फक्त विद्यार्थी आणि शिक्षक नव्हते.
मॅडमना तिथे एक बंडखोर पुरुष दिसला, ज्याला कोणाचीही भीती नव्हती.
आणि विक्रमला? विक्रमला त्या रागावलेल्या चेहऱ्यात, उन्हाने आरक्त झालेल्या गालांमध्ये आणि थरथरणाऱ्या ओठांमध्ये एक अद्भुत सौंदर्य दिसलं. रागात ती 'मॅडम' किती आकर्षक दिसत होती, हे त्याला त्या क्षणी जाणवलं.
"हात नका लावू मॅडम," विक्रमचा आवाज आता थोडा खाली आला होता, पण त्यातली जरब कायम होती. "नाहीतर आंदोलन वेगळं वळण घेईल."
त्या वाक्यात एक गर्भित इशारा होता. मॅडमने आपला हात मागे घेतला. त्या अपमानाने लाल झाल्या होत्या.
"याची शिक्षा तुला मिळेल विक्रम. लक्षात ठेव," त्या रागाने फणकारत मागे फिरल्या आणि आपल्या गाडीकडे गेल्या.
गाडी रिव्हर्स घेताना त्यांनी आरशातून पाहिलं. विक्रम अजूनही तिथेच उभा होता. त्याने आपली कॉलर उडवली आणि पुन्हा घोषणा द्यायला सुरुवात केली.
ती एक छोटीशी ठिणगी होती. एका साध्या वादातून सुरू झालेलं हे प्रकरण... पण त्या दिवशी मॅडमना माहित नव्हतं की हा 'विक्रम' नावाचा मुलगा त्यांच्या शिस्तप्रिय आयुष्यातलं सर्वात मोठं वादळ ठरणार आहे.
त्या दिवशी कॉलेजच्या गेटवर झालेला तो अपमान मॅडमच्या मनाला चांगलाच लागला होता. त्या ज्युनियर कॉलेजच्या एक शिस्तप्रिय आणि कडक शिक्षिका म्हणून ओळखल्या जायच्या. आजवर कोणत्याही विद्यार्थ्याने त्यांच्यासमोर वर मान करून बघायची हिंमत केली नव्हती, पण त्या विक्रमने... त्याने केवळ त्यांचा रस्ताच अडवला नव्हता, तर त्यांच्या अस्तित्वालाच एक प्रकारे आव्हान दिलं होतं.
त्या रागाने तडक प्रिन्सिपॉलच्या केबिनमध्ये गेल्या.
"सर, हे खपवून घेतलं जाणार नाही. त्या मुलाने, विक्रम देसाईने, आज हद्द पार केली. मला विद्यार्थ्यांसमोर धमकी दिली. त्याच्यावर कडक कारवाई झालीच पाहिजे," मॅडम टेबलावर फाईल आपटत म्हणाल्या.
प्रिन्सिपॉल पाटील थोडे साशंक होते. विक्रम विद्यार्थी नेता होता आणि कॉलेजच्या निवडणुका जवळ आल्या होत्या. त्याला हात लावणं म्हणजे वारूळाला दगड मारण्यासारखं होतं. पण मॅडमचा रुद्रावतार पाहून त्यांनी शिपायाला पाठवून विक्रमला बोलावून घेतलं.
पाच मिनिटांत केबिनचा दरवाजा उघडला.
"मे आय कम इन सर?" एक खडा आवाज आला.
विक्रम आत आला. त्याच्या देहबोलीत भीतीचा लवलेशही नव्हता. त्याने शर्टाची बटणे आता लावली होती, पण बाह्या अजूनही दुमडलेल्याच होत्या. चेहऱ्यावर एक संयमी, पण आत्मविश्वासपूर्ण भाव होता.
"ये विक्रम," प्रिन्सिपॉल म्हणाले. "हे काय ऐकतोय मी? तू विजया मॅडमला अडवलंस? त्यांच्याशी उद्धटपणे वागलास?"
विक्रमने हळूच मॅडमकडे पाहिलं. त्या खुर्चीत ताठ बसल्या होत्या, नजर दुसरीकडे होती.
"सर, मी उद्धटपणे वागलो नाही. मी फक्त आंदोलन करत होतो," विक्रमने शांतपणे उत्तर दिलं. "आणि नियमानुसार गेट बंद होतं. मॅडम जबरदस्ती गाडी आत घालत होत्या. चुकून धक्का लागला असेल, पण माझा हेतू त्यांना दुखवण्याचा नव्हता."
"चुकून धक्का?" मॅडमने ताडकन मान फिरवली आणि त्याच्याकडे पाहिलं. "तू माझा हात पकडण्याचा प्रयत्न केलास. तू मला धमकी दिलीस."
"मॅडम, हात पकडला असता तर 'प्रयत्न' म्हणता आलं नसतं," विक्रमने अतिशय हळू आवाजात, पण अर्थपूर्ण रीतीने उत्तर दिलं. "मी फक्त अडवलं होतं. आणि धमकी? नाही... मी फक्त विनंती केली होती."
त्याच्या बोलण्यातला तो दुहेरी अर्थ फक्त मॅडमना समजत होता. तो प्रिन्सिपॉलसमोर अत्यंत सभ्य असल्याचं नाटक करत होता, पण त्याच्या डोळ्यांत मॅडमसाठी अजूनही तेच आव्हान होतं.
"बस्स झालं," प्रिन्सिपॉलनी हस्तक्षेप केला. "विक्रम, मॅडम सिनियर आहेत. तू त्यांची माफी माग. आत्ताच्या आत्ता."
केबिनमध्ये शांतता पसरली. विक्रमने मॅडमच्या डोळ्यांत पाहिलं. त्या नजरेत माफी नव्हती, तर एक वेगळाच खेळ होता. तो त्यांच्या खुर्चीच्या थोडा जवळ गेला.
"सॉरी मॅडम," तो म्हणाला.
त्याचा आवाज खोल होता. "तुम्हाला त्रास झाला, त्याबद्दल दिलगीर आहे. पण... मी माझ्या तत्त्वांशी तडजोड करू शकत नाही. पुढच्या वेळी गेटवर असताना थोडी काळजी घ्या... गर्दी बेभान असते."
तो 'सॉरी' म्हणाला होता, पण त्यात विजयाचा आनंद नव्हता, तर इशारा होता.
"ठीक आहे, जा आता," प्रिन्सिपॉलनी सुटकेचा निश्वास टाकला.
विक्रम वळला आणि तोऱ्यात केबिनबाहेर पडला. जाताना त्याने केबिनचा दरवाजा लावताना, काचेतून पुन्हा एकदा मॅडमकडे पाहिलं आणि हलकंसं स्मित केलं.
मॅडमचा संताप अनावर झाला होता. त्या प्रिन्सिपॉलवर चिडल्या. "तुम्ही त्याला फक्त माफी मागून सोडलंत?"
"मॅडम, सध्या वातावरण तंग आहे. समजून घ्या," प्रिन्सिपॉलनी हात जोडले.
मॅडम वैतागून केबिनबाहेर पडल्या. त्यांना आता घरी जायचं होतं. डोकं भयंकर दुखत होतं.
त्या पार्किंगमध्ये आल्या. दुपार टळली होती, त्यामुळे गर्दी कमी झाली होती. त्या आपल्या गाडीचा दरवाजा उघडणार, इतक्यात त्यांना त्यांच्या गाडीच्या बोनेटवर कोणीतरी बसलेलं दिसलं.
तो विक्रम होता.
हातात एक पाण्याची बाटली घेऊन तो निवांतपणे त्यांच्या गाडीच्या बोनेटवर बसला होता.
"तू परत इथे?" मॅडमने रागाने विचारलं. "माझ्या गाडीवरून खाली उतर."
विक्रम खाली उतरला. त्याने पाण्याची बाटली त्यांच्या दिशेने धरली.
"पाणी?" त्याने विचारलं. "चेहरा खूप लाल झालाय तुमचा. बीपी वाढेल उगीच."
"तुला माझी काळजी करायची गरज नाही. तू तुझ्या अभ्यासाकडे लक्ष दे," मॅडमने कारचा दरवाजा उघडला.
विक्रमने दरवाजा पकडला आणि त्यांना आत बसू दिलं नाही. आता ते दोघे पुन्हा एकदा समोरासमोर होते. पार्किंगमध्ये कोणीच नव्हतं.
"अभ्यासाकडेच लक्ष होतं मॅडम," विक्रम त्यांच्या जवळ झुकला. आता त्यांच्यात फक्त फुटाभराचं अंतर होतं. "पण आज सकाळी तुम्ही जेव्हा रागात गाडीतून उतरलात ना... तेव्हा सिलॅबस बाहेरचा विषय जास्त इंटरेस्टिंग वाटायला लागला."
मॅडमना धक्का बसला. हा मुलगा त्यांच्याशी फ्लर्ट करतोय?
"तुला भान आहे का तू काय बोलतोयस? मी तुझी शिक्षिका आहे."
"तुम्ही ज्युनियर कॉलेजला शिकवता, मी डिग्रीला आहे. तुम्ही मला शिकवत नाही," विक्रमने लॉजिक लावलं. "आणि तसंही... शिक्षिका असलात म्हणून काय झालं? सौंदर्याला हुद्दा नसतो मॅडम."
मॅडमच्या हृदयाची धडधड वाढली. हे चुकीचं होतं, पण त्याचं ते बोलणं, त्याचा तो जवळ असलेला श्वास... हे सगळं त्यांना गोंधळवून टाकत होतं.
"माझ्या वाटेला जाऊ नकोस विक्रम. मी तुझं करिअर संपवू शकते," त्या म्हणाल्या, पण आवाजातला ठामपणा कमी झाला होता.
विक्रम हसला. त्याने गाडीचा दरवाजा उघडून दिला.
"करिअरचं बघू नंतर... पण सध्या तरी तुम्ही माझ्या डोक्यातून जात नाही आहात," तो बाजूला झाला. "जा... जपून चालवा. आणि हो... रागात खरोखरच छान दिसता तुम्ही."
मॅडम घाईघाईने गाडीत बसल्या. त्यांनी काचा वर केल्या आणि गाडी वेगाने बाहेर काढली.
त्यांनी आरशात पाहिलं नाही, पण त्यांना माहित होतं की विक्रम तिथेच उभा राहून त्यांच्या जाणाऱ्या गाडीकडे पाहत असेल.
त्यांचे हात स्टीअरिंगवर थरथरत होते. हा राग होता की भीती? की अजून काहीतरी?
त्यांना मान्य करायचं नव्हतं, पण आज कित्येक वर्षांनी, त्यांचं मन 'काहीतरी' वेगळं अनुभवत होतं. एक असं वादळ, जे आता त्यांच्या घराच्या उंबरठ्यापर्यंत येणार होतं.
कॉलेजचे वार्षिक स्नेहसंमेलन (Annual Gathering) रंगात आले होते. स्टेजवरच्या रंगीबेरंगी दिव्यांचा झगमगाट, साऊंड सिस्टीमचा दणदणाट आणि विद्यार्थ्यांचा जल्लोष शिगेला पोहोचला होता. या सगळ्या कोलाहलात विजया मॅडम मात्र शिस्तपालन समितीच्या प्रमुख म्हणून गंभीर चेहऱ्याने वावरत होत्या.
आज त्या नेहमीच्या साध्या सुती साडीत नव्हत्या. त्यांनी एक गडद जांभळ्या रंगाची, भरजरी पैठणी नेसली होती. केसांचा अंबाडा घालून त्यावर मोगऱ्याचा ताजा गजरा माळला होता. कपाळावरची मोठी चंद्रकोर आणि कानातले सोन्याचे डूल... त्या गर्दीतही त्यांचं 'राजसी' रूप उठून दिसत होतं. त्यांचं हे रूप पाहून अनेकांच्या नजरा वळत होत्या, पण त्या नजरांना परतवून लावण्याची ताकद त्यांच्या त्या कडक देहबोलीत होती.
फक्त एका नजरेला सोडून.
विक्रम.
तो बॅकस्टेजच्या (Backstage) जवळच्या खांबाला टेकून उभा होता. त्याने काळा पठाणी कुर्ता घातला होता आणि बाह्या दुमडल्या होत्या. त्याचे मित्र जल्लोष करत होते, पण विक्रमची नजर मात्र शिकारी ससाण्यासारखी मॅडमवर खिळली होती. तो फक्त पाहत नव्हता, तर नजरेने त्यांचा पाठलाग करत होता. त्याच्या देहबोलीत एक आक्रमक धैर्य होतं.
रात्रीचे साडेनऊ वाजले होते. गोंगाट वाढल्याने मॅडमना कोणाचा तरी फोन आल्यावर त्या स्टेजच्या मागच्या बाजूला, जिथे अंधार होता आणि गर्दी नव्हती, तिथे गेल्या.
"हॅलो... आवाज येत नाहीये, जरा मोठ्याने बोला," त्या एका हाताने दुसरा कान बंद करत फोनवर बोलत होत्या.
फोन ठेवून त्या वळल्या आणि...
त्यांच्या समोर, रस्ता अडवून विक्रम उभा होता.
मॅडम दचकल्या. त्या बाजूने जायला निघाल्या, पण विक्रमने ताडकन आपला उजवा हात भिंतीवर ठेवून त्यांचा रस्ता बंद केला.
"काय चाललंय हे विक्रम? रस्ता सोड माझा," मॅडमने करड्या आवाजात सांगितलं.
विक्रमने रस्ता सोडला नाही. उलट, तो एक पाऊल पुढे आला. आता तो त्यांच्या इतक्या जवळ होता की त्याची सावली मॅडमवर पडली होती.
"तुम्ही आज खूप वेगळ्या दिसताय मॅडम," विक्रमचा आवाज खोल आणि आदेशासारखा होता. त्यात कौतुक होतं, पण ते विनंतीच्या सुरात नव्हतं, तर घोषणेसारखं होतं. "स्टेजवरच्या दिव्यांपेक्षा तुमची चमक जास्त डोळ्यात भरतेय."
"तू शुद्धीवर आहेस का? कोणाशी बोलतोयस भान आहे तुला?" मॅडमने मागे सरकण्याचा प्रयत्न केला, पण मागे भिंत होती. त्या विक्रम आणि भिंतीच्या मध्ये अडकल्या होत्या.
"भान आहे म्हणूनच सांगतोय," विक्रमने आपला दुसरा हातही भिंतीवर ठेवला. आता मॅडम त्याच्या दोन्ही हातांच्या पिंजऱ्यात कैद झाल्या होत्या. "मॅडम, तुम्ही वर्गात शिक्षिका असता, पण आज... आज तुम्ही फक्त एक सुंदर स्त्री आहात. आणि एका स्त्रीचं सौंदर्य बघण्याचा अधिकार पुरुषाला असतो."
त्याची ही आक्रमक देहबोली पाहून मॅडमच्या काळजात धस्स झालं. आजवर कोणीही त्यांच्याशी असं वागलं नव्हतं.
"तू सीमा ओलांडतोयस विक्रम. हात बाजूला घे," त्या म्हणाल्या, पण त्यांच्या आवाजातला ठामपणा कमी झाला होता.
"सीमा तुम्ही आखल्यात मॅडम, मी नाही," विक्रमने त्यांच्या डोळ्यांत थेट पाहिलं. त्याची नजर त्यांच्या चेहऱ्यावरून सरकत, त्यांच्या गळ्यातल्या सोन्याच्या साखळीवर आणि नंतर ब्लाउजच्या काठावर स्थिरावली. ती नजर भेदक होती. "आणि मला सीमा ओलांडायला आवडतं."
तो त्यांच्या चेहऱ्याच्या अगदी जवळ झुकला.
"माझ्याकडे बघा मॅडम," त्याने हुकूम दिला. "नजर का चोरताय? भीती वाटतेय? की स्वतःच्याच मनाची भीती वाटतेय?"
मॅडमना श्वास घेणं जड झालं होतं. त्याचं ते पौरुषी व्यक्तिमत्त्व, अंगाचा तो उग्र गंध आणि डोळ्यांतली ती आग... हे सगळं त्यांना गोंधळवून टाकत होतं.
"जाऊ दे मला... प्लीज," त्या विव्हळल्यासारख्या म्हणाल्या.
विक्रमने त्यांच्या केसांकडे पाहिलं.
"जाऊ देईन... पण एक गोष्ट लक्षात ठेवा," त्याने आपला चेहरा त्यांच्या कानाजवळ नेला. "तुम्ही कितीही कडकपणाचं नाटक केलं, तरी तुमच्या डोळ्यांत मला दिसलंय की तुम्हालाही हे आवडतंय. तुमचा हा मोगरा..." त्याने त्यांच्या केसांतल्या गजऱ्याच्या अगदी जवळ जाऊन दीर्घ श्वास घेतला. "हा मोगरा सांगतोय की आतली 'विजया' बाहेर यायला तडफडतेय."
त्याच्या श्वासाचा गरम स्पर्श मानेवर होताच मॅडमना शहारा आला.
विक्रमने एकदम आपले हात मागे घेतले आणि तो सरळ उभा राहिला. पिंजरा उघडला गेला.
"जाऊ शकता तुम्ही," त्याने बाजूला होत रस्ता दिला. "पण तुम्ही जिथे जाल, तिथे माझी नजर तुमच्यावर असेल."
मॅडम तिथून अक्षरशः पळाल्यासारख्या निघाल्या. त्या हॉलमध्ये आल्या, खुर्चीत बसल्या, पण त्यांचे पाय थरथरत होते.
त्यांनी स्टेजकडे पाहण्याचा प्रयत्न केला, पण त्यांना अंधारात चमकणारे विक्रमचे ते डोळेच दिसत होते.
त्याने त्यांना स्पर्श केला नव्हता, पण त्याच्या त्या आक्रमक वागण्याने आणि शब्दांनी त्याने त्यांच्या अस्तित्वालाच स्पर्श केला होता. त्या रात्री घरी गेल्यावर पैठणी उतरवताना, त्यांना सतत विक्रमच्या त्या 'कैदेचा' भास होत होता.